Over Micha Wertheim en Ramsey Nasr
De geweldige voorstelling direct gevolgd door een bestand voor Israël en Gaza
Woensdag 8 oktober 2025 in theater Ludens in Voorburg: Micha Wertheim, voorstelling Voor Iedereen, vreselijk humoristisch, maar ook - letterlijk - bloedserieus over Holocaust en Israël nu. De nacht na het genieten ervan wakker liggen met het peinzen over de emoties en worstelingen van Micha, en die van een vriend die daar tegenover stonden.
Vervolgens na vroeg opstaan overal het overweldigende bericht van een voorlopig akkoord dat een einde moet maken aan oorlogsmisdaden van Hamas en Israël. Door de verschrikkelijke Trump bewerkstelligd! Dat alles voltrekt zich binnen een tijdsbestek van een halve dag, weer zo’n achtbaan die me de adem en rationeel denken beneemt.
Micha begint zijn try-out - zoals beloofd na zijn recente nogal conceptuele sublieme theater - ‘ouderwets’ met humor, vandaar de ironische titel ‘Voor Iedereen’. Om direct bij aanvang uit te leggen waarom zijn publiek niet ‘iedereen kan zijn’ zoals dat van Jochem Myer (“slagroomtaart”). Dat is onderdeel van een fenomenale reeks grappen.
Genocide, zionisme en opa
Wat me een half uur lang onbedaarlijk doet lachen. Micha stelt al zijn collega’s in de schaduw. (Jammer dat hij zeurt nog nooit een Poelifinario-prijs gewonnen te hebben.) Hij probeerde, verzucht hij, een voorstelling maken waarbij mensen “even hun zorgen kunnen vergeten”. Maar hij kan het niet louter lollig houden.
Dus, stukje-bij-beetje gaat Micha over in een verhaal over ‘genocide’, eerst nog grappig maar weldra vanuit zijn kwetsbare Joodse gevoelens en denkbeelden. Het wordt ijzingwekkend stil in de zaal bij zijn kritiek op de beeldvorming over het conflict, in het land waar hij “bijna geboren zou zijn”. Immers, zijn grootvader en oom werden na de oorlog na terugkeer uit de moordkampen in Nederland schandalig behandeld, als zo veel terugkerende Joden. Oudoom emigreerde naar Israël, opa bleef want hij had een Nederlands bedrijf opgebouwd.
Micha verklaart kort het zionisme, waarvan langzamerhand meer mensen de nuances voor en tegen begrijpen. Hij neemt het, kort gezegd, op voor Israël en Joden gezien hun geschiedenis, zonder oorlogsmisdaden (vanaf 1947) goed te praten. Maar zijn behalve Israël niet alle staten “failed”? We leren veel over zijn brede veroordeling van antisemitisme, zelfs van het meelopen van Joden in de Rode Lijn-demonstratie.
Micha Wertheim gaat ver. Te ver? Ooit vertelde hij me: ‘Vooruitgang boek je door vuile handen te maken’. (Bovendien, de beste muzikale cabaretier Kees Torn: “Nuanceren is voor mietjes”) Een vrouw in de rij achter me in theater Ludens staat op. Ze lijkt te willen protesteren tegen de standpunten van Micha, maar blijft stil.
Micha gaat zijn prijs winnen
Het schuurt, steeds, zoals met Micha’s veroordeling van Toon Hermans en Wim Sonneveld vanwege hun tekenen voor de Kultuurkamer in de oorlog ‘40-’45. Met zijn antisemitisme-duiding is Wertheim geen Frits Barend, integendeel. Hij laakt het woord “slachtoffer” en we worden tot het uiterste uitgedaagd in de hyperintelligente, venijnige argumentatie.
Micha pleit aan het begin van de voorstelling voor veel meer compassie met andere mensen, maar ik hoorde hem nauwelijks compassie met de moslims hier of in Israël uitspreken. Anders dan bijvoorbeeld Arnon Grunberg die hardop moslimhaat in Europa vergelijkt met Jodenhaat vorige eeuw.
Niet dat Micha tot zoiets verplicht is, hij moet de grenzen opzoeken om ons te laten nadenken. Zo oprecht als hij is. En hoe dankbaar kun je zijn voor zo’n magistrale voorstelling. Hij gaat met “Voor Iedereen”, let op, de Poelifinarioprijs winnen. En wellicht weigeren, maar de reden verklap ik niet. Ga vooral naar de voorstelling.
Boycot van Israëlische universiteiten
Micha’s voorstelling genoot ik na dagenlang de emoties gedeeld te hebben van een vriend in zijn poging om drie Israëlische universiteiten die voor het leger werken uit zijn internationale projectgroep te stoten. Anderen werkten hem tegen, met lelijke argumenten, gericht op zijn ontslag.
Slaap vatten lukte hem nauwelijks, want zijn compassie met de geteisterde Palestijnen liep hoog op. Als vriend verzwijg je dan de rationele argumenten die bij hem gezonde twijfel zouden kunnen oproepen, of de vraag stellen of dat vastbijten in gewetensbezwaren juist is. Ofschoon ik wel adviseerde: benader die Israëlische onderzoekers eens, om te vragen: hoe kijken jullie tegen die oorlogsmisdaden van je regering aan?
Natuurlijk gaat hij - net als andere vrienden die ik tipte - nu naar de voorstelling van Micha, er zijn nog kaarten voor voorstellingen tot juni 2026. Meevallen zal de voorstelling hem niet. Hij heeft een andere Nederlandse kunstenaar als baken. Ramsey Nasr. Recent uitte de Palestijnse Nederlander het in Trouw, evenals Micha Wertheim, vlijmscherp en emotioneel, over genocide. Maar vanuit een tegengestelde gezichtshoek.
““Heeft Israël het recht te bestaan” is een onzinnige vraag, bedoeld om de discussie te smoren. Maar als ik dan toch per se antwoord moet geven: Nee, niet in deze vorm. Geen enkel staatkundig systeem gebaseerd op apartheid, etnische zuivering en genocide zou dat recht mogen hebben.”
Debat voeren
Ramsey was in 2024 een hoogtepunt van ‘onze’ Nacht van de Poëzie, vorige week bij editie 42 waren onze favorieten Judith Herzberg en Asmae Amaddaou, beiden Nederlands, maar vanuit Joodse en moslim-identiteit.
En als we het toch over identiteiten hebben: ik bezocht de voorstelling Phaedra in Vlammen van Het Nationale Theater in de Koninklijke Schouwburg, en schreef over de vrouwenhaat door mannen. Iedere man werd aangesproken. Maar wellicht zijn er mannen die geen vrouwen haten en onderdrukken, Joden met compassie voor heftig Palestijns lijden en Arabieren die Joden de bescherming met een eigen staat en optredend leger gunnen.
Iedereen voelt de meeste pijn van wat de eigen groep wordt aangedaan, zo eenvoudig is het. Met de vroegere zuilen in Nederland was het niet anders, nu verdedigen we andere identiteiten met hetzelfde vuur. Wertheim toonde in de voorstelling aan hoe eenvoudig een groep - in dit geval publiek - de rede verliest ten faveure van een groepsgevoel.
Ik kan enkel zeggen: laten we Ramsey en Micha om de tafel uitnodigen om hun standpunten over genocide en racisme uit te wisselen. Ze zijn het wellicht snel eens over de fascisten in ons politieke landschap, “schoften” volgens Ramsey, “gevaarlijke bruinhemden” volgens Micha.
En hoe zit het met hun (onze) eigen goed- en kwaadheid?
Tot slot: nog even lachen met de geweldige tekenaar Matthias Giesen:
